Η «εξέγερση των Ρωμιών»: Τι γνώμη έχουν οι Τούρκοι για την Ελληνική επανάσταση και τι γράφουν στα βιβλία τους;

Οι Έλληνες δεν παρουσιάζονται ως υπόδουλο έθνος που αγωνίζεται για ανεξαρτησία, αλλά ως υπήκοοι της αυτοκρατορίας που επαναστάτησαν εναντίον της νόμιμης εξουσίας

Η οπτική της Τουρκίας για την Ελληνική Επανάσταση του 1821 αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και πολυεπίπεδο θέμα, καθώς συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που κάθε έθνος διαμορφώνει τη συλλογική του μνήμη και την ιστορική του αφήγηση. Στα τουρκικά σχολικά βιβλία και στη δημόσια ιστοριογραφία, η Επανάσταση δεν παρουσιάζεται ως εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας –όπως στην Ελλάδα– αλλά ως ένα γεγονός που εντάσσεται στη γενικότερη παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στην Τουρκία, η Ελληνική Επανάσταση του 1821 περιγράφεται συνήθως ως «εξέγερση των Ρωμιών» (Rum İsyanı). Ο όρος αυτός υποδηλώνει τη διαφορετική οπτική: οι Έλληνες δεν παρουσιάζονται ως υπόδουλο έθνος που αγωνίζεται για ανεξαρτησία, αλλά ως υπήκοοι της αυτοκρατορίας που επαναστάτησαν εναντίον της νόμιμης εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό, τα σχολικά εγχειρίδια δίνουν έμφαση στη διατάραξη της τάξης και στην πολιτική αστάθεια που προκάλεσε η εξέγερση.

Ένα βασικό στοιχείο της τουρκικής αφήγησης είναι η σύνδεση της Επανάστασης με την άνοδο των εθνικιστικών κινημάτων στα Βαλκάνια και την επιρροή των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Τα τουρκικά βιβλία συχνά υπογραμμίζουν ότι η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας αποσύνθεσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στην οποία σημαντικό ρόλο έπαιξαν η Ρωσία, η Βρετανία και η Γαλλία. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη διπλωματική και στρατιωτική παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων, όπως στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, που παρουσιάζεται ως καθοριστική για την έκβαση του αγώνα.

Στα σχολικά εγχειρίδια της Τουρκίας, οι μαθητές διδάσκονται επίσης για τα γεγονότα της περιόδου με έμφαση στις δυσκολίες που αντιμετώπισε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Συχνά γίνεται λόγος για εσωτερικά προβλήματα, διοικητική αδυναμία και εξωτερικές πιέσεις. Παράλληλα, η Επανάσταση του 1821 εντάσσεται σε μια σειρά εξεγέρσεων μη μουσουλμανικών πληθυσμών, παρουσιάζοντας την ως ένα από τα πρώτα στάδια της διάλυσης της αυτοκρατορίας.

Οι Έλληνες, οι οποίοι είχαν περισσότερα προνόμια απ’ όλους τους χριστιανικούς λαούς που τελούσαν υπό οθωμανική κυριαρχία, ζούσαν κυρίως στην Ελλάδα, στην Πελοπόννησο, στα νησιά του Αιγαίου, στη Δυτική Μικρασία και στα παράλια της Προποντίδας και του Εύξεινου Πόντου, όπου ήταν εγκαταστημένοι σε πόλεις και κωμοπόλεις και ασχολούνταν με τις τέχνες και το εμπόριο και ιδιαίτερα με τη ναυτιλία.

Οι Έλληνες είχαν υποταχτεί οριστικά στο οθωμανικό κράτος επί Μωάμεθ του Πορθητή. Είχαν παραχωρηθεί τότε και σ’ αυτούς, όπως και στους άλλους χριστιανούς, ελευθερίες ως προς τα θέματα θρησκείας και γλώσσας. Στην Πελοπόννησο μάλιστα και στα νησιά του Αιγαίου οι Έλληνες ζούσαν σχεδόν αυτόνομοι.

Οι Οθωμανοί θεωρούσαν ανώτερους τους Έλληνες από τους άλλους χριστιανούς και τους διόριζαν σε ορισμένες θέσεις και ιδιαίτερα σε θέσεις διερμηνέων. Ορισμένοι μάλιστα Έλληνες άρχοντες από το Φανάρι της Κωνσταντινουπόλεως προωθούνταν σε θέσεις ηγεμόνων της Βλαχίας και της Μολδαβίας.

Σε σχέση με τους άλλους χριστιανικούς λαούς οι Έλληνες ήταν πιο εύποροι και πιο φωτισμένοι. Οι σχέσεις που είχαν αναπτύξει με τη Ρωσία κατά τον 18ο αιώνα συντέλεσαν στη διάδοση εθνικοαπελευθερωτικών ιδεών μεταξύ τους. Στην πραγματικότητα οι Ρώσοι ήδη από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου ξεσήκωναν τους Έλληνες σε κάθε ευκαιρία εναντίον του οθωμανικού κράτους.

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό της τουρκικής προσέγγισης είναι ότι αποφεύγεται η εξιδανίκευση των επαναστατών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται αναφορά σε βιαιότητες που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της εξέγερσης. Αυτή η οπτική επιχειρεί να δώσει μια πιο «ισορροπημένη» –κατά την τουρκική αφήγηση– εικόνα, αν και συχνά επικρίνεται από Έλληνες ιστορικούς ως μονομερής.

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, παρατηρείται μια σταδιακή διαφοροποίηση σε ορισμένα ακαδημαϊκά έργα στην Τουρκία, όπου η Ελληνική Επανάσταση εξετάζεται πιο σύνθετα, με αναφορές στις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής, καθώς και στην ανάπτυξη των εθνικών ταυτοτήτων.

Συνολικά, η διδασκαλία της Ελληνικής Επανάστασης στην Τουρκία αντανακλά τη διαφορετική ιστορική εμπειρία και τις εθνικές αφηγήσεις των δύο χωρών. Ενώ στην Ελλάδα το 1821 αποτελεί θεμέλιο της εθνικής ταυτότητας, στην Τουρκία αντιμετωπίζεται ως ένα από τα γεγονότα που σηματοδότησαν την απώλεια εδαφών και την κρίση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η κατανόηση αυτών των διαφορετικών προσεγγίσεων δεν έχει μόνο ιστορική αξία, αλλά συμβάλλει και στον διάλογο μεταξύ των λαών, αναδεικνύοντας το πώς η ιστορία μπορεί να ερμηνεύεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την οπτική και τις εμπειρίες κάθε κοινωνίας.