%20%CE%95%CE%9E%CE%9F%CE%99%CE%9A%CE%9F%CE%9D%CE%9F%CE%9C%CE%A9%202025%209-frame.gif)
Πέρασε δια πυρός και σιδήρου. Έκανε τα πρώτα της βήματα, εξελίχθηκε, αναπτύχθηκε, έφθινε, πήρε πάλι την ανηφόρα, αντιστάθηκε, συμβαδίζοντας πάντα με τις ιστορικές περιόδους της χώρας μας και τις τοπικές συνθήκες της περιοχής. Ο λόγος για τη βορειοελλαδική βιομηχανία, η εξέλιξη της οποίας καταγράφεται στη νέα έκδοση του Συνδέσμου Βιομηχανιών Ελλάδος (ΣΒΕ), με τίτλο «Ιστορική επισκόπηση της βιομηχανίας στη Βόρεια Ελλάδα 1870–1980», την οποία συνέγραψαν οι Δρ Ευάγγελος Χεκίμογλου και Ευφροσύνη Ρούπα. Η Voria.gr ξεφυλλίζει το βιβλίο, που θα αποτελέσει τη βάση της Μόνιμης Ψηφιακής Έκθεσης για την Ιστορική Εξέλιξη της Βιομηχανίας, ενός σημαντικού εγχειρήματος του ΣΒΕ για την ανάδειξη της βιομηχανικής ιστορίας της χώρας.
Σύμφωνα με το βιβλίο, στο προβιομηχανικό της στάδιο η μεταποίηση στον βορειοελλαδικό χώρο έφτασε στο ζενίθ στις αρχές του 19ου αιώνα. Στη συνέχεια οι βασικοί τομείς της εξασθένησαν, αν και όχι στην έκταση που γενικά πιστεύεται.
Όταν τα πρώτα εργοστάσια με σύγχρονη μορφή δημιουργήθηκαν στη Μακεδονία στα τέλη του 19ου αιώνα, περιβάλλονταν από σημαντική χειροτεχνική παραγωγή με την οποία έπρεπε να ανταγωνιστούν. Από το 1920 έως το 1980 ο αριθμός των μεταποιητικών επιχειρήσεων πενταπλασιάστηκε στη Βόρεια Ελλάδα, αλλά ο αριθμός των μεγαλύτερων από αυτές δωδεκαπλασιάστηκε, όπως και αυτών που χρησιμοποιούσαν μηχανική ενέργεια. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα η συνολική ιπποδύναμη αυξήθηκε κατά 75 φορές, ενώ ο αριθμός των απασχολούμενων κατά 11 φορές.
Η αύξηση αυτή όμως δεν ήταν συνεχής, όπως επισημαίνεται στην έκδοση. Υπήρξαν περίοδοι ταχείας ανάπτυξης, περίοδοι επιβράδυνσης, αλλά και περίοδοι καταστροφής και οπισθοδρόμησης. Η μεγάλη αλλαγή σε ό,τι αφορά τη μηχανική κίνηση και την ιπποδύναμη σημειώθηκε στην εικοσαετία 1960-1980. Σε πρώτο βαθμό οφειλόταν στην ίδρυση μεγάλων βιομηχανικών μονάδων, αλλά διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και η εκμηχάνιση της βιοτεχνίας. Είναι ενδεικτικό πως από την άποψη της ιπποδύναμης, σε σύγκριση με τον πληθυσμό, το 1978 η μεταποίηση στη Βόρεια Ελλάδα ήταν σε καλύτερη θέση από εκείνη που βρισκόταν η βιομηχανική πρωτοπόρος Βρετανία το έτος 1907.
Η προβιομηχανική μεταποίηση στη Μακεδονία
Η μεταποίηση που αναπτύχθηκε κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα στη Μακεδονία ήταν παραγωγή μικρής κλίμακας και εργασιακής έντασης, με εργαστηριακή οικοτεχνική μορφή. Από τις διαθέσιμες πληροφορίες για τις μακεδονικές πόλεις, Κοζάνη, Έδεσσα, Βέροια, Νάουσα και Σέρρες κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, σε συνδυασμό με την πληρέστερη γνώση για τη Θεσσαλονίκη, καθώς και από άλλες δημοσιευμένες ειδήσεις για το οθωμανικό εμπόριο, προκύπτει η καθαρή εικόνα μιας πλούσιας μεταποιητικής παραγωγής μέσα από πολλές μικρές, αλλά εξειδικευμένες επιχειρήσεις.
Η αύξηση αυτή όμως δεν ήταν συνεχής, όπως επισημαίνεται στην έκδοση. Υπήρξαν περίοδοι ταχείας ανάπτυξης, περίοδοι επιβράδυνσης, αλλά και περίοδοι καταστροφής και οπισθοδρόμησης. Η μεγάλη αλλαγή σε ό,τι αφορά τη μηχανική κίνηση και την ιπποδύναμη σημειώθηκε στην εικοσαετία 1960-1980. Σε πρώτο βαθμό οφειλόταν στην ίδρυση μεγάλων βιομηχανικών μονάδων, αλλά διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και η εκμηχάνιση της βιοτεχνίας. Είναι ενδεικτικό πως από την άποψη της ιπποδύναμης, σε σύγκριση με τον πληθυσμό, το 1978 η μεταποίηση στη Βόρεια Ελλάδα ήταν σε καλύτερη θέση από εκείνη που βρισκόταν η βιομηχανική πρωτοπόρος Βρετανία το έτος 1907.
Η προβιομηχανική μεταποίηση στη Μακεδονία
Η μεταποίηση που αναπτύχθηκε κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα στη Μακεδονία ήταν παραγωγή μικρής κλίμακας και εργασιακής έντασης, με εργαστηριακή οικοτεχνική μορφή. Από τις διαθέσιμες πληροφορίες για τις μακεδονικές πόλεις, Κοζάνη, Έδεσσα, Βέροια, Νάουσα και Σέρρες κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, σε συνδυασμό με την πληρέστερη γνώση για τη Θεσσαλονίκη, καθώς και από άλλες δημοσιευμένες ειδήσεις για το οθωμανικό εμπόριο, προκύπτει η καθαρή εικόνα μιας πλούσιας μεταποιητικής παραγωγής μέσα από πολλές μικρές, αλλά εξειδικευμένες επιχειρήσεις.
Πρόκειται για εικόνα συμβατή με εκείνη των πολύ μικρών επιχειρήσεων που συναντώνται στις απογραφές του 1920 και του 1930 και οι οποίες αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων. Υπό την έννοια αυτή ο κορμός της μεταποίησης δεν μεταβλήθηκε το πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Εκείνο που άλλαξε ήταν η κορυφή της, με την εμφάνιση βιομηχανιών μέσα σε μία θάλασσα εργαστηρίων.
Οι παραδοσιακές μακεδονικές μεταποιητικές επιχειρήσεις του 18ου και του 19ου αιώνα μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Σε αυτές που, αν υπήρχαν το 1925, θα κατατάσσονταν στα επαγγελματικά επιμελητήρια και περιλάμβαναν εργαστήρια κυρίως στον τομέα της διατροφής και της ένδυσης, και σε εκείνες που το 1925 θα κατατάσσονταν στα βιοτεχνικά επιμελητήρια, και οι οποίες παρήγαν μάλλινα υφάσματα, δέρματα, τούβλα και κεραμίδια, καθώς και αντικείμενα από μέταλλο και ξύλο.
Οι παραδοσιακές μακεδονικές μεταποιητικές επιχειρήσεις του 18ου και του 19ου αιώνα μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Σε αυτές που, αν υπήρχαν το 1925, θα κατατάσσονταν στα επαγγελματικά επιμελητήρια και περιλάμβαναν εργαστήρια κυρίως στον τομέα της διατροφής και της ένδυσης, και σε εκείνες που το 1925 θα κατατάσσονταν στα βιοτεχνικά επιμελητήρια, και οι οποίες παρήγαν μάλλινα υφάσματα, δέρματα, τούβλα και κεραμίδια, καθώς και αντικείμενα από μέταλλο και ξύλο.
Οι μεγαλύτερες μονάδες ήταν νερόμυλοι, εργαστήρια επεξεργασίας γούνας και κατασκευής κάπας και αμπά που ήταν οι σημαντικότερες μεταποιητικές δραστηριότητες της Θεσσαλονίκης. Στη Θεσσαλονίκη το προβιομηχανικό στάδιο της μεταποίησης είχε αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό και εκφράστηκε με εκτεταμένη επαγγελματική εξειδίκευση.
Οι γουναράδες εκπροσωπούσαν τον βασικότερο επαγγελματικό τομέα της ένδυσης, ενώ δεύτερο σε αριθμό απασχολούμενων επάγγελμα ήταν αυτό των αμπατζήδων, όπου αμπάς ήταν ένα βαρύ κετσεδένιο ύφασμα. Συνολικά περίπου 90 ήταν οι επαγγελματικές ομάδες οι σχετικές με την μεταποίηση.
Τα μικρά εργαστήρια και η οικοτεχνία διατηρήθηκαν τον 19ο αιώνα παράλληλα με την κυκλοφορία των εισαγόμενων βιομηχανικών προϊόντων, και σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα επωφελήθηκαν από αυτή. Εκείνο που άρχισε να αλλάζει από τα μέσα του 19ου αιώνα και κορυφώθηκε στη συνέχεια ήταν οι αισθητικές προτιμήσεις του καταναλωτικού κοινού και η στροφή του προς λεπτότερα προϊόντα και προς τα δυτικά πρότυπα.
Τα μικρά εργαστήρια και η οικοτεχνία διατηρήθηκαν τον 19ο αιώνα παράλληλα με την κυκλοφορία των εισαγόμενων βιομηχανικών προϊόντων, και σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα επωφελήθηκαν από αυτή. Εκείνο που άρχισε να αλλάζει από τα μέσα του 19ου αιώνα και κορυφώθηκε στη συνέχεια ήταν οι αισθητικές προτιμήσεις του καταναλωτικού κοινού και η στροφή του προς λεπτότερα προϊόντα και προς τα δυτικά πρότυπα.
Άλλος παράγοντας αλλαγής ήταν η επιθυμία των τεχνιτών να μορφωθούν τα παιδιά τους και να βιοποριστούν ως υπάλληλοι στο εμπόριο, τις μεσολαβητικές υπηρεσίες, τις τράπεζες και τα τραπεζικά γραφεία, τομείς που διογκώθηκαν στη Θεσσαλονίκη του τέλους του 19ου αιώνα, λόγω της αύξησης του διεθνούς εμπορίου. Ωστόσο η παραγωγή των παραδοσιακών ειδών συνεχίστηκε.
Η βιομηχανία πριν από το 1920
Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μέχρι τα πρώτα χρόνια του 20ου πραγματοποιήθηκαν σε παγκόσμιο επίπεδο μεγάλα άλματα στην εκμηχάνιση της παραγωγής. Για να αξιολογηθεί η έκταση της εκμηχάνισης που συντελέστηκε στη Μακεδονία, σημειώνεται ότι στις αρχές του 20ου αιώνα οι βαμβακουργίες χρησιμοποιούσαν δυόμιση φορές περισσότερο βαμβάκι κι οι εριουργίες δύο φορές περισσότερο μαλλί σε σύγκριση με την προβιομηχανική παραγωγή του 19ου αιώνα.
Ειδικά στη Βόρεια Ελλάδα η αφετηρία της βιομηχανίας μπορεί να αναχθεί στους εξής παράγοντες: τη μακρά τοπική παράδοση της υφαντουργίας, την εκτεταμένη εμπορευματοποίηση των παραδοσιακών υφαντουργικών προϊόντων, τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν στην κεντρική και τη δυτική Μακεδονία στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, οι οποίες ευνόησαν τη συγκέντρωση χρηματικού κεφαλαίου, την ευνοϊκή, αν και περιορισμένη σε έκταση, πολιτική του οθωμανικού κράτους απέναντι στη μεταποίηση, την αύξηση της παραγωγής βαμβακιού στο οθωμανικό κράτος εξαιτίας του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου και την αλματώδη άνοδο των τιμών του βαμβακιού που αυτός προκάλεσε και τέλος τη μεταβολή του οθωμανικού νομικού και πολιτικού καθεστώτος.
Το 1874-75 ιδρύθηκε το πρώτο βιομηχανικό νηματουργείο της οθωμανικής αυτοκρατορίας στη Νάουσα (Γεώργιος Κύρτσης, Δημήτριος Λόγγος και Ιωάννης Τουρπάλης) και το 1978 το δεύτερο στα Άδανα (Μαυρομμάτης). Το 1879 δημιουργήθηκε η πρώτη βαμβακουργία της Θεσσαλονίκης (του Σιουλάμ Σαΐας) στη νεόδμητη τότε προκυμαία της πόλης, η οποία μάλιστα λέγεται ότι προσέλαβε μεγάλο αριθμό εργατριών με αποτέλεσμα να σημειωθεί έλλειψη υπηρετριών στην πόλη, αφού οι κοπέλες προτιμούσαν τη δωδεκάωρη απασχόληση στο εργοστάσιο από την οικιακή σκλαβιά και εγκατέλειπαν τις νοικοκυρές εργοδότριες τους. Το 1889 αναφέρεται ένα δεύτερο, άγνωστο νηματουργείο, των Γιακό και Σαλόμ. Για να γίνει αντιληπτή η σημασία της δημιουργίας 3 μεγάλων νηματουργείων στη Μακεδονία της δεκαετίας του 1870, το βιβλίο σημειώνει ότι την ίδια εποχή στο Οχάιο των ΗΠΑ με έκταση 116.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, δηλαδή πολύ μεγαλύτερη από τη Μακεδονία, υπήρχαν μόνον επτά νηματουργεία, ενώ στη Βιρτζίνια με έκταση 110.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων υπήρχαν 11 νηματουργεία.
Από το 1863 έως το 1875 στην παλαιά Ελλάδα δημιουργήθηκαν περίπου 80 εργοστάσια από τα οποία 35 ήταν αλευρόμυλοι, 12 κλωστήρια, 10 ελαιοτριβεία, 9 μηχανουργεία και 6 μεταξουργεία, πρέπει όμως να ήταν μικρές μονάδες αφού η συνολική κινητήρια δύναμή τους δεν υπερέβαινε τους 2000 ίππους. Την ίδια εποχή η Βόρεια Ελλάδα είχε δεκάδες μικρές μονάδες, κυρίως υδρόμυλους, αλλά και μερικά μεγαλύτερα με τα μέτρα της εποχής εργοστάσια, κυρίως αλευρόμυλους και νηματουργεία, που είχαν πολλαπλάσια ισχύ από τα νοτιοελλαδικά.
Η ένταξη στο ελληνικό κράτος
Όταν η Βόρεια Ελλάδα εντάχθηκε στο ελληνικό κράτος είχε ήδη να επιδείξει, εκτός από 40 καταγεγραμμένα εργοστάσια, και εκατοντάδες μονάδες μικρού μεγέθους που κάλυπταν μεγάλο μέρος από τις καταναλωτικές ανάγκες των κατοίκων της Θεσσαλονίκης και των άλλων πόλεων. Σημαντικό ποσοστό των αυξανόμενων εισαγωγών μέσω Θεσσαλονίκης αποτελούσαν οι πρώτες ύλες για τη βιομηχανία, ενώ κύριο εξαγωγικό προϊόν ήταν ο καπνός, που επεξεργάζονταν τα καπνομάγαζα. Πέρα από τις δύο μεγάλες βιομηχανίες των Αλλατίνη (μύλος και κεραμοποιείο) η Βόρεια Ελλάδα διέθετε άλλους 2 μεγάλους ατμόμυλους σε Νάουσα και Δράμα, 9 νηματουργίες, 4 υφαντουργίες, το μοναδικό εργοστάσιο που παρήγε τσιγάρα (του οθωμανικού μονοπωλίου), 2 ζυθοποιεία και μία πληθώρα μονάδων σχετικών με τη διατροφή, μεταξύ των οποίων ατμοκίνητη ελαιουργία στη Χαλκιδική και ατμοκίνητα μακαρονοποιεία που επρόκειτο αργότερα να ενωθούν στο σχήμα της ΑΒΕΖ.
Η βορειοελλαδική βιομηχανία 1912-1920
Η περίοδος 1912-1920 ήταν καταλυτική για τη γέννηση περιφερειακών διαφορών στην ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας. Η Βόρεια Ελλάδα κατέστη πεδίο πολεμικών αναμετρήσεων από το 1912 ως το 1919, γεγονός που επέφερε πλήρη αποδιοργάνωση της αγροτικής οικονομίας της, όπως φαίνεται και από την κατάρρευση των γεωργικών εξαγωγών από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Επίσης οι καταστροφές στην υπό βουλγαρική κατοχή ανατολική Μακεδονία δεν είχανε προηγούμενο. Αποδιοργάνωση της οικονομίας επέφερε το 1917 και η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, η οποία κατέστρεψε ποσοστό 53% των καταστημάτων και εργαστηρίων, αφήνοντας άνεργους το 70% των μισθωτών πόλης. Η δυτική περιοχή της πόλης όπου βρίσκονταν τα μεγαλύτερα εργοστάσια δεν θίχτηκε, αλλά σε τομείς του κέντρου της πόλης όπου υπήρχαν βιοτεχνίες και εργαστήρια η καταστροφή έφτασε σε ποσοστά 90-97%.
Η μεσοπολεμική βιομηχανία
Από τις 488 μεταποιητικές επιχειρήσεις με περισσότερους από 25 εργαζομένους που καταγράφηκαν στην Ελλάδα το 1920 οι 69 βρίσκονταν στη Βόρεια Ελλάδα, με τις 53 επιχειρήσεις να λειτουργούν στο νομό Θεσσαλονίκης, ο οποίος περιλάμβανε τότε και την Ημαθία, την Πιερία, τη Χαλκιδική και τον μετέπειτα νομό Κιλκίς. Οι λοιπές 16 επιχειρήσεις βρίσκονταν στους νομούς Φλώρινας Κοζάνης, Πέλλας, Σερρών, Δράμας, Έβρου και Ροδόπης. Ιδιαίτερη βαρύτητα είχαν η νηματουργία και η υφαντουργία.
Καταστροφική δεκαετία 1940-1949
Λόγω της εγγύτητας με τα πολεμικά μέτωπα η βορειοελλαδική βιομηχανία είχε υποστεί καίρια πλήγματα ήδη από την περίοδο του ελληνοϊταλικού πολέμου: επιτάξεις εργοστασίων και προϊόντων, έλλειψη πρώτων υλών και επιστράτευση των εργατών είχαν δημιουργήσει χαώδη κατάσταση πριν ακόμα από την έναρξη ξενικής κατοχής. Οι ιταλικοί βομβαρδισμοί της Θεσσαλονίκης, αλλά και οι αγγλικοί του Σεπτεμβρίου του 1944, είχαν ως στόχο το λιμάνι και έτσι έπληξαν ιδιαίτερα την περιοχή του Βαρδάρη και της οδού 26ης Οκτωβρίου, όπου υπέστησαν ζημίες 33 εργοστάσια. Κατά την εξέλιξη της ξενικής κατοχής τα περισσότερα εργοστάσια διέκοψαν τη λειτουργία τους ελλείψει πρώτων υλών και καυσίμων, πολλά λεηλατήθηκαν, άλλα επιτάχτηκαν από τις αρχές κατοχής ή οι ιδιοκτήτες εξαναγκάστηκαν να εργάζονται για λογαριασμό των αρχών κατοχής.
Η κύρια μέριμνα των βιομηχάνων μετά την απελευθέρωση ήταν ανακτήσουν τον έλεγχο των εργοστασίων τους και να τα θέσουν σε κανονική λειτουργία. Συνολικά οι βορειοελλαδικές βιομηχανικές επιχειρήσεις που δεν επλήγησαν σοβαρά από τον πόλεμο και τον ανταρτοπόλεμο έλαβαν ποσοστό 4% από τα βιομηχανικά δάνεια του σχεδίου Μάρσαλ, ενώ οι βιομηχανίες που καταστράφηκαν από τους αντάρτες στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου έλαβαν 7%.
Η ανατροπή 1958-1971
Το 1958 στη Βόρεια Ελλάδα καταγράφηκαν 26.600 μεταποιητικές μονάδες, το 24% των μονάδων της χώρας δηλαδή, ενώ το 1930 ήταν 19.200, συνεπώς αυξήθηκαν κατά 8% έναντι 41% όλης της χώρας. Μετά το 1958 η εικόνα της βορειοελλαδικής βιομηχανίας άλλαξε ριζικά. Η ωφέλειά της από τη νομοθεσία για την επαρχιακή βιομηχανία ήταν περιορισμένη, όχι όμως και από τη νομοθεσία που στόχευε στην προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων από το εξωτερικό. Και παρόλο που μέχρι το 1962 από τις δεκάδες αιτήσεις για επενδύσεις κεφαλαίων εξωτερικού δεν φαινόταν κάποια προτίμηση για τη Βόρεια Ελλάδα, η κατάσταση άλλαξε το έτος εκείνο, όταν ο ομογενής Τομ Πάππας υπέβαλε πρόταση για την ίδρυση δεύτερου διυλιστηρίου στην Ελλάδα. Η επιλογή του τόπου εγκατάστασης του συγκροτήματος δεν ήταν αυτονόητη και οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κινητοποίηση του οικονομικού κόσμου της Θεσσαλονίκης. Το συγκρότημα, για τη δημιουργία του οποίου απαλλοτριώθηκε χώρος 5.000 στρεμμάτων, θεμελιώθηκε στα διαβατά στις 10/05/1964 και άρχισε να λειτουργεί στα τέλη του 1967.
Η εικόνα στα τέλη της δεκαετίας του 1960
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο σημειώνεται μία μεγάλη στροφή στη βορειοελλαδική βιομηχανία μετά τη χαλεπή δεκαετία του ’50. Εκτός από τις επενδύσεις κεφαλαίων εξωτερικού, υπήρξαν και άλλοι θετικοί παράγοντες, ο κυριότερος των οποίων ήταν η αύξηση της ζήτησης, οφειλόμενη κυρίως στα μεταναστευτικά εμβάσματα και στο τουριστικό συνάλλαγμα, ενώ ρόλο διαδραμάτισαν και οι μεγάλες κρατικές επενδύσεις στον δευτερογενή τομέα. Το 1969 σε ολόκληρη τη Βόρεια Ελλάδα λειτουργούσαν 498 βιομηχανικές μονάδες με 55.000 εργαζομένους, από τις οποίες οι 278 στο νομό Θεσσαλονίκης.
Κατά τη δεκαετία ‘58-‘69 σημειώθηκαν σημαντικές μεταβολές στη συνολική βορειοελλαδική μεταποίηση προς την κατεύθυνση του εκμηχανισμού της. Ο αριθμός των επιχειρήσεων αυξήθηκε συνολικά κατά 4.500 μονάδες, 17%, αλλά εκείνων που χρησιμοποιούσαν μηχανική ενέργεια κατά 9.800 μονάδες, 127%, συνεπώς ο αριθμός των εκμηχανισμένων εργαστηρίων αυξήθηκε εις βάρος των μη εκμηχανισμένων.
Η ωρίμανση 1971-1980
Η ανάπτυξη της μεταποίησης συνεχίστηκε με τους ίδιους ρυθμούς και στη δεκαετία του ’70. Η πενταετία 1970-74 υπήρξε εποχή σημαντικών νέων βιομηχανικών επενδύσεων στη Βόρεια Ελλάδα, όπως για παράδειγμα ήταν η δημιουργία στη Δράμα από την Αθηναϊκή Χαρτοποιία εργοστασίου χαρτοπολτού, πριονιστηρίου και εργοστασίου μοριοσανίδων. Στην περίοδο 1969-78 η ιπποδύναμη της βορειοελλαδικής μεταποίησης αυξήθηκε κατά 116%.
Η βιομηχανία πριν από το 1920
Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μέχρι τα πρώτα χρόνια του 20ου πραγματοποιήθηκαν σε παγκόσμιο επίπεδο μεγάλα άλματα στην εκμηχάνιση της παραγωγής. Για να αξιολογηθεί η έκταση της εκμηχάνισης που συντελέστηκε στη Μακεδονία, σημειώνεται ότι στις αρχές του 20ου αιώνα οι βαμβακουργίες χρησιμοποιούσαν δυόμιση φορές περισσότερο βαμβάκι κι οι εριουργίες δύο φορές περισσότερο μαλλί σε σύγκριση με την προβιομηχανική παραγωγή του 19ου αιώνα.
Ειδικά στη Βόρεια Ελλάδα η αφετηρία της βιομηχανίας μπορεί να αναχθεί στους εξής παράγοντες: τη μακρά τοπική παράδοση της υφαντουργίας, την εκτεταμένη εμπορευματοποίηση των παραδοσιακών υφαντουργικών προϊόντων, τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν στην κεντρική και τη δυτική Μακεδονία στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, οι οποίες ευνόησαν τη συγκέντρωση χρηματικού κεφαλαίου, την ευνοϊκή, αν και περιορισμένη σε έκταση, πολιτική του οθωμανικού κράτους απέναντι στη μεταποίηση, την αύξηση της παραγωγής βαμβακιού στο οθωμανικό κράτος εξαιτίας του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου και την αλματώδη άνοδο των τιμών του βαμβακιού που αυτός προκάλεσε και τέλος τη μεταβολή του οθωμανικού νομικού και πολιτικού καθεστώτος.
Το 1874-75 ιδρύθηκε το πρώτο βιομηχανικό νηματουργείο της οθωμανικής αυτοκρατορίας στη Νάουσα (Γεώργιος Κύρτσης, Δημήτριος Λόγγος και Ιωάννης Τουρπάλης) και το 1978 το δεύτερο στα Άδανα (Μαυρομμάτης). Το 1879 δημιουργήθηκε η πρώτη βαμβακουργία της Θεσσαλονίκης (του Σιουλάμ Σαΐας) στη νεόδμητη τότε προκυμαία της πόλης, η οποία μάλιστα λέγεται ότι προσέλαβε μεγάλο αριθμό εργατριών με αποτέλεσμα να σημειωθεί έλλειψη υπηρετριών στην πόλη, αφού οι κοπέλες προτιμούσαν τη δωδεκάωρη απασχόληση στο εργοστάσιο από την οικιακή σκλαβιά και εγκατέλειπαν τις νοικοκυρές εργοδότριες τους. Το 1889 αναφέρεται ένα δεύτερο, άγνωστο νηματουργείο, των Γιακό και Σαλόμ. Για να γίνει αντιληπτή η σημασία της δημιουργίας 3 μεγάλων νηματουργείων στη Μακεδονία της δεκαετίας του 1870, το βιβλίο σημειώνει ότι την ίδια εποχή στο Οχάιο των ΗΠΑ με έκταση 116.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, δηλαδή πολύ μεγαλύτερη από τη Μακεδονία, υπήρχαν μόνον επτά νηματουργεία, ενώ στη Βιρτζίνια με έκταση 110.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων υπήρχαν 11 νηματουργεία.
Από το 1863 έως το 1875 στην παλαιά Ελλάδα δημιουργήθηκαν περίπου 80 εργοστάσια από τα οποία 35 ήταν αλευρόμυλοι, 12 κλωστήρια, 10 ελαιοτριβεία, 9 μηχανουργεία και 6 μεταξουργεία, πρέπει όμως να ήταν μικρές μονάδες αφού η συνολική κινητήρια δύναμή τους δεν υπερέβαινε τους 2000 ίππους. Την ίδια εποχή η Βόρεια Ελλάδα είχε δεκάδες μικρές μονάδες, κυρίως υδρόμυλους, αλλά και μερικά μεγαλύτερα με τα μέτρα της εποχής εργοστάσια, κυρίως αλευρόμυλους και νηματουργεία, που είχαν πολλαπλάσια ισχύ από τα νοτιοελλαδικά.
Η ένταξη στο ελληνικό κράτος
Όταν η Βόρεια Ελλάδα εντάχθηκε στο ελληνικό κράτος είχε ήδη να επιδείξει, εκτός από 40 καταγεγραμμένα εργοστάσια, και εκατοντάδες μονάδες μικρού μεγέθους που κάλυπταν μεγάλο μέρος από τις καταναλωτικές ανάγκες των κατοίκων της Θεσσαλονίκης και των άλλων πόλεων. Σημαντικό ποσοστό των αυξανόμενων εισαγωγών μέσω Θεσσαλονίκης αποτελούσαν οι πρώτες ύλες για τη βιομηχανία, ενώ κύριο εξαγωγικό προϊόν ήταν ο καπνός, που επεξεργάζονταν τα καπνομάγαζα. Πέρα από τις δύο μεγάλες βιομηχανίες των Αλλατίνη (μύλος και κεραμοποιείο) η Βόρεια Ελλάδα διέθετε άλλους 2 μεγάλους ατμόμυλους σε Νάουσα και Δράμα, 9 νηματουργίες, 4 υφαντουργίες, το μοναδικό εργοστάσιο που παρήγε τσιγάρα (του οθωμανικού μονοπωλίου), 2 ζυθοποιεία και μία πληθώρα μονάδων σχετικών με τη διατροφή, μεταξύ των οποίων ατμοκίνητη ελαιουργία στη Χαλκιδική και ατμοκίνητα μακαρονοποιεία που επρόκειτο αργότερα να ενωθούν στο σχήμα της ΑΒΕΖ.
Η βορειοελλαδική βιομηχανία 1912-1920
Η περίοδος 1912-1920 ήταν καταλυτική για τη γέννηση περιφερειακών διαφορών στην ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας. Η Βόρεια Ελλάδα κατέστη πεδίο πολεμικών αναμετρήσεων από το 1912 ως το 1919, γεγονός που επέφερε πλήρη αποδιοργάνωση της αγροτικής οικονομίας της, όπως φαίνεται και από την κατάρρευση των γεωργικών εξαγωγών από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Επίσης οι καταστροφές στην υπό βουλγαρική κατοχή ανατολική Μακεδονία δεν είχανε προηγούμενο. Αποδιοργάνωση της οικονομίας επέφερε το 1917 και η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, η οποία κατέστρεψε ποσοστό 53% των καταστημάτων και εργαστηρίων, αφήνοντας άνεργους το 70% των μισθωτών πόλης. Η δυτική περιοχή της πόλης όπου βρίσκονταν τα μεγαλύτερα εργοστάσια δεν θίχτηκε, αλλά σε τομείς του κέντρου της πόλης όπου υπήρχαν βιοτεχνίες και εργαστήρια η καταστροφή έφτασε σε ποσοστά 90-97%.
Η μεσοπολεμική βιομηχανία
Από τις 488 μεταποιητικές επιχειρήσεις με περισσότερους από 25 εργαζομένους που καταγράφηκαν στην Ελλάδα το 1920 οι 69 βρίσκονταν στη Βόρεια Ελλάδα, με τις 53 επιχειρήσεις να λειτουργούν στο νομό Θεσσαλονίκης, ο οποίος περιλάμβανε τότε και την Ημαθία, την Πιερία, τη Χαλκιδική και τον μετέπειτα νομό Κιλκίς. Οι λοιπές 16 επιχειρήσεις βρίσκονταν στους νομούς Φλώρινας Κοζάνης, Πέλλας, Σερρών, Δράμας, Έβρου και Ροδόπης. Ιδιαίτερη βαρύτητα είχαν η νηματουργία και η υφαντουργία.
Καταστροφική δεκαετία 1940-1949
Λόγω της εγγύτητας με τα πολεμικά μέτωπα η βορειοελλαδική βιομηχανία είχε υποστεί καίρια πλήγματα ήδη από την περίοδο του ελληνοϊταλικού πολέμου: επιτάξεις εργοστασίων και προϊόντων, έλλειψη πρώτων υλών και επιστράτευση των εργατών είχαν δημιουργήσει χαώδη κατάσταση πριν ακόμα από την έναρξη ξενικής κατοχής. Οι ιταλικοί βομβαρδισμοί της Θεσσαλονίκης, αλλά και οι αγγλικοί του Σεπτεμβρίου του 1944, είχαν ως στόχο το λιμάνι και έτσι έπληξαν ιδιαίτερα την περιοχή του Βαρδάρη και της οδού 26ης Οκτωβρίου, όπου υπέστησαν ζημίες 33 εργοστάσια. Κατά την εξέλιξη της ξενικής κατοχής τα περισσότερα εργοστάσια διέκοψαν τη λειτουργία τους ελλείψει πρώτων υλών και καυσίμων, πολλά λεηλατήθηκαν, άλλα επιτάχτηκαν από τις αρχές κατοχής ή οι ιδιοκτήτες εξαναγκάστηκαν να εργάζονται για λογαριασμό των αρχών κατοχής.
Η κύρια μέριμνα των βιομηχάνων μετά την απελευθέρωση ήταν ανακτήσουν τον έλεγχο των εργοστασίων τους και να τα θέσουν σε κανονική λειτουργία. Συνολικά οι βορειοελλαδικές βιομηχανικές επιχειρήσεις που δεν επλήγησαν σοβαρά από τον πόλεμο και τον ανταρτοπόλεμο έλαβαν ποσοστό 4% από τα βιομηχανικά δάνεια του σχεδίου Μάρσαλ, ενώ οι βιομηχανίες που καταστράφηκαν από τους αντάρτες στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου έλαβαν 7%.
Η ανατροπή 1958-1971
Το 1958 στη Βόρεια Ελλάδα καταγράφηκαν 26.600 μεταποιητικές μονάδες, το 24% των μονάδων της χώρας δηλαδή, ενώ το 1930 ήταν 19.200, συνεπώς αυξήθηκαν κατά 8% έναντι 41% όλης της χώρας. Μετά το 1958 η εικόνα της βορειοελλαδικής βιομηχανίας άλλαξε ριζικά. Η ωφέλειά της από τη νομοθεσία για την επαρχιακή βιομηχανία ήταν περιορισμένη, όχι όμως και από τη νομοθεσία που στόχευε στην προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων από το εξωτερικό. Και παρόλο που μέχρι το 1962 από τις δεκάδες αιτήσεις για επενδύσεις κεφαλαίων εξωτερικού δεν φαινόταν κάποια προτίμηση για τη Βόρεια Ελλάδα, η κατάσταση άλλαξε το έτος εκείνο, όταν ο ομογενής Τομ Πάππας υπέβαλε πρόταση για την ίδρυση δεύτερου διυλιστηρίου στην Ελλάδα. Η επιλογή του τόπου εγκατάστασης του συγκροτήματος δεν ήταν αυτονόητη και οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κινητοποίηση του οικονομικού κόσμου της Θεσσαλονίκης. Το συγκρότημα, για τη δημιουργία του οποίου απαλλοτριώθηκε χώρος 5.000 στρεμμάτων, θεμελιώθηκε στα διαβατά στις 10/05/1964 και άρχισε να λειτουργεί στα τέλη του 1967.
Η εικόνα στα τέλη της δεκαετίας του 1960
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο σημειώνεται μία μεγάλη στροφή στη βορειοελλαδική βιομηχανία μετά τη χαλεπή δεκαετία του ’50. Εκτός από τις επενδύσεις κεφαλαίων εξωτερικού, υπήρξαν και άλλοι θετικοί παράγοντες, ο κυριότερος των οποίων ήταν η αύξηση της ζήτησης, οφειλόμενη κυρίως στα μεταναστευτικά εμβάσματα και στο τουριστικό συνάλλαγμα, ενώ ρόλο διαδραμάτισαν και οι μεγάλες κρατικές επενδύσεις στον δευτερογενή τομέα. Το 1969 σε ολόκληρη τη Βόρεια Ελλάδα λειτουργούσαν 498 βιομηχανικές μονάδες με 55.000 εργαζομένους, από τις οποίες οι 278 στο νομό Θεσσαλονίκης.
Κατά τη δεκαετία ‘58-‘69 σημειώθηκαν σημαντικές μεταβολές στη συνολική βορειοελλαδική μεταποίηση προς την κατεύθυνση του εκμηχανισμού της. Ο αριθμός των επιχειρήσεων αυξήθηκε συνολικά κατά 4.500 μονάδες, 17%, αλλά εκείνων που χρησιμοποιούσαν μηχανική ενέργεια κατά 9.800 μονάδες, 127%, συνεπώς ο αριθμός των εκμηχανισμένων εργαστηρίων αυξήθηκε εις βάρος των μη εκμηχανισμένων.
Η ωρίμανση 1971-1980
Η ανάπτυξη της μεταποίησης συνεχίστηκε με τους ίδιους ρυθμούς και στη δεκαετία του ’70. Η πενταετία 1970-74 υπήρξε εποχή σημαντικών νέων βιομηχανικών επενδύσεων στη Βόρεια Ελλάδα, όπως για παράδειγμα ήταν η δημιουργία στη Δράμα από την Αθηναϊκή Χαρτοποιία εργοστασίου χαρτοπολτού, πριονιστηρίου και εργοστασίου μοριοσανίδων. Στην περίοδο 1969-78 η ιπποδύναμη της βορειοελλαδικής μεταποίησης αυξήθηκε κατά 116%.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Παρακαλούμε τα σχόλια να είναι σύντομα και να χρησιμοποιείτε nickname για τη διευκόλυνση του διαλόγου. Ο «Βεροιώτης» δεν υιοθετεί τις απόψεις των σχολιαστών, οι οποίοι και είναι αποκλειστικά υπεύθυνοι για αυτές.