Το έθιμο των Καπεταναραίων της Βέροιας: Μια εξαιρετική παρουσίαση στο Ξηρολίβαδο από τον Γιάννη Τσιαμήτρο

Ανταπόκριση: Αναστάσιος Βασιάδης
Στα πλαίσια της διοργάνωσης «ΞΗΡΟΛΙΒΑΔΙΩΤΙΚΑ 2026» που προγραμματίστηκαν από τον Πολιτιστικό Όμιλο Ξηρολιβάδου πραγματοποιήθηκε στο Πολιτιστικό Κέντρο του χωριού μια εξαιρετικά επιτυχημένη εκδήλωση με θέμα «Το Έθιμο των Καπεταναραίων της Βέροιας: Ιστορική Εξέλιξη, Αυθεντική Δομή και Σύγχρονη Εθιμική Πραγματικότητα».Το θέμα παρουσίασε και ανέπτυξε ο διακεκριμένος ερευνητής, λαογράφος και συγγραφέας Γιάννης Τσιαμήτρος, με την τεχνική επιμέλεια του Αργύρη Παπαδίκη.

Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους ο Αρχιμανδρίτης π. Σωσίπατρος Πιτούλιας, ως εκπρόσωπος της Ιεράς Μητρόπολης Βέροιας, ο Περιφερειακός Σύμβουλος Ημαθίας κ. Στέργιος Μουρτζίλας και πολλοί Ξηρολιβαδιώτες, φίλοι και επισκέπτες του χωριού, που γέμισαν την συνεδριακή αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου.

Τους παρευρεθέντες καλωσόρισε και ευχαρίστησε για την παρουσία τους ο Πρόεδρος του ΠΟΞ Βασίλης Χασιώτης ο οποίος αναφέρθηκε στις παραδόσεις του Ξηρολιβάδου, επιφυλάσσοντας ιδιαίτερη τιμητική αναφορά στο έργο και στην προσφορά του Γιάννη Τσιαμήτρου.

Στα πλαίσια της εκδήλωσης ο π. Σωσίπατρος μετέφερε τον χαιρετισμό και την ευλογία του Σεβασμιότατου Μητροπολίτη κ.κ. Παντελεήμονα, ο οποίος παρά την μεγάλη του επιθυμία δεν μπόρεσε να παρευρεθεί προσωπικά λόγω ανειλημμένων υποχρεώσεων του. Με ιδιαίτερη δε συγκίνηση ο π. Σωσίπατρος αναφέρθηκε στα παιδικά του βιώματα στο Ξηρολίβαδο, πλησίον του παππού του Σωτήρη και της γιαγιάς Φλωρίκας Δουζένη.

Ο Γιάννης Τσιαμήτρος αφού ευχαρίστησε με την σειρά του τους παρευρισκόμενους, προχώρησε στην παρουσίαση του θέματος που περιλάμβανε την εισήγησή του και στην συνέχεια την προβολή πλούσιου φωτογραφικού υλικού που ανέσυρε από την έκδοση «ΞΗΡΟΛΙΒΑΔΟ ΧΟΥΑΡΑ ΜΟΥΣΙΑΤΑ» του Αναστάσιου Βασιάδη και από αρχεία ξηρολιβαδιώτικων οικογενειών.

Στην εισήγησή του, ο ερευνητής επισήμανε ότι ο λαϊκός πολιτισμός εξελίσσεται αργά, διατηρώντας έναν απαράβατο «σκληρό πυρήνα» κανόνων.

Βασιζόμενος στον κορυφαίο λαογράφο Μιχάλη Μερακλή, εξήγησε τη «δεύτερη ζωή» των εθίμων στην αστική εποχή και τόνισε ότι το μεγάλο στοίχημα είναι η ανάδειξή τους με μέτρο, μακριά από επιφανειακά θεάματα.

Ιστορικές ρίζες και η παμβεροιώτικη ιεροτελεστία.

Ο ομιλητής συνέδεσε την ανοιξιάτικη Αποκριά με τις αρχέγονες λατρείες της γονιμότητας και της αναγέννησης της φύσης, ξεκαθαρίζοντας, με βάση τους λαογράφους Μέγα και Πούχνερ, ότι διαφέρει ριζικά από το Δωδεκαήμερο, το οποίο έχει αποτρεπτικό χαρακτήρα.

Στην ιστορία της βεροιώτικης κοινωνίας, το σύνθετο αυτό δρώμενο αποτύπωσε την κλεφταρματολική μνήμη.

Όπως ανέφερε ο Γιάννης Τσιαμήτρος, βάσει ιστορικών στοιχείων του Α. Χριστοδούλου και μαρτυριών του Στ. Ζάχου, ήδη από την Τουρκοκρατία Γραικοί και Βλάχοι ντύνονταν μαζί ως «Καπεταναραίοι», δημιουργώντας μια παμβεροιώτικη ιεροτελεστία κοινής ταυτότητας.

Μετά την απαγόρευση του καρναβαλιού το 1961, το έθιμο της Αποκριάς γενικά κρατήθηκε ζωντανό μεταπολεμικά χάρη στην αυτόνομη προσπάθεια των αδελφών Λευτέρη και Δημήτρη Δροσινού έως την δεκαετία του 1980.

Ο ομιλητής αναφέρθηκε αποδίδοντας τιμή, στην προφορική μνήμη των παλαιότερων και ιδιαίτερα του αειμνήστου πατέρα του, Κώστα Τσιαμήτρου, καθώς και των υπόλοιπων Ξηρολιβαδιωτών τελεστών του Μεσοπολέμου.

Γλωσσολογική ανάλυση: «Καπετάνιοι» ή «Καπεταναραίοι»;

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η γλωσσολογική προσέγγιση του όρου.

Ενώ η λόγια ιστοριογραφία προκρίνει το «Καπετάνιοι» ως στρατιωτικού όρου, η λαϊκή παράδοση και λαογραφία επέβαλε το «Καπεταναραίοι».

Η κατάληξη -άρης λειτουργεί ως «γλωσσική στολή», δίνοντας έμφαση στη λεβεντιά και το παράστημα της αποκριάτικης υπερβολής.

Παράλληλα, η κατάληξη -αραίοι δηλώνει το οργανωμένο «μπουλούκι» κάτω από έναν αρχηγό, μεταφέροντας την ιστορία στο πεδίο της κοινοτικής διασκέδασης.

Η αυθεντική δομή, το δρώμενο της Νεκρανάστασης και η φωτογραφική τεκμηρίωση.

Αναφερόμενος στην αυθεντική μορφή του Μεσοπολέμου, ο Γιάννης Τσιαμήτρος περιέγραψε τη στενή συνεργασία Βεργιωτών και Βλάχων, με το μπουλούκι των Ξηρολιβαδιωτών να ξεχωρίζει.

Η ομάδα αποτελούνταν αποκλειστικά από νέους άνδρες με ακάλυπτα πρόσωπα, φουστανέλες, λευκά τσιπούνια, μεγάλες πουκαμίσες, μαντήλια στον λαιμό και πλούσιο ασημένιο στολισμό, ιδιαίτερα στον θώρακα.

Την δομή του θιάσου αποτελούσαν οι ακόλουθοι ρόλοι:

1. Οι Καπεταναραίοι: Νέοι με κλεφταρματολίτικη φορεσιά.

2. Οι Βοσκοπούλες: Άνδρες μεταμφιεσμένοι με την τοπική γυναικεία ενδυμασία, ένας εκ των οποίων μάζευε τα φιλοδωρήματα σε ανάποδη ομπρέλα.

3. Οι Μάγκες: Άνδρες με μαύρα ρούχα, αρβανίτικη μπουραζάνα, περούκες και μαστίγια, που ρύθμιζαν την πομπή.

4. Οι Μακεδονομάχοι: Άνδρες με τις χαρακτηριστικές στολές του Μακεδονικού Αγώνα.

Η τελετουργία ξεκινούσε το Σάββατο με το ντύσιμο, συνεχιζόταν την Κυριακή με «πατινάδες» από την πλατεία Ωρολογίου, την «παλιά Κεντρική», το καφενείο «ΑΛΤ» και τους μαχαλάδες με τη συνοδεία χάλκινων, και κορυφωνόταν την Καθαρά Δευτέρα στην «Ελιά».

Το πιο συγκλονιστικό κομμάτι ήταν το δρώμενο της πάλης, όπου ένας Μάγκας «τραυμάτιζε» θανάσιμα έναν Καπετάνιο υπό τους ήχους αργού σκοπού, για να ακολουθήσει η συμβολική του «νεκρανάσταση» που συμβόλιζε την Αναγέννηση της Φύσης.

Σύγχρονη πραγματικότητα και Λαογραφικές επισημάνσεις.

Περνώντας στην σύγχρονη εποχή, ο Γιάννης Τσιαμήτρος αναφέρθηκε στις αναβιώσεις του δρώμενου από το Λύκειο Ελληνίδων Βέροιας (1985) και άλλους Φορείς της πόλης, καθώς και στις επιστημονικές παρουσιάσεις του ΠΟΞ (2016, 2019, 2025), ενώ επιφύλαξε σοβαρές επισημάνσεις στις αλλοιώσεις που παρατηρήθηκαν πρόσφατα.

Όπως τόνισε ο ομιλητής, η συμμετοχή γυναικών σε ρόλους που υποδύονταν αποκλειστικά άνδρες, η κατάργηση των χαρακτήρων του Μάγκα και τις Βοσκοπούλας, η αλλαγή των ημερών και η εισαγωγή στοιχείων ξένων προς το παραδοσιακό δρώμενο, όπως η χρήση αγριωπών μασκών και η συμμετοχή «νύφης» αντί της βοσκοπούλας, αποτελούν αυθαίρετο ανακάτεμα εθίμων του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς.

Με την παράθεση στοιχείων της επιστημονικής έρευνας και καταγραφής, ο ομιλητής επισήμανε το αδόκιμο της «ξεπερασμένης επιβιωματικής θεωρίας» που αναζητά αυθαίρετες αναδρομές στο απώτατο παρελθόν, παραγνωρίζοντας τη βιωμένη μνήμη των αμέσως προγόνων μας.

Όπως χαρακτηριστικά δίδασκε ο θεμελιωτής της ελληνικής Λαογραφίας, καθηγητής Γεώργιος Μέγας, «η αναζήτηση αρχαίων καταβολών δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος της ζωντανής, ιστορικής πραγματικότητας».

Επικαλούμενος ο ομιλητής, παράλληλα, τους καθηγητές Μ. Μερακλή και Μ. Βαρβούνη, επισήμανε τους κινδύνους μιας «σκηνοθετημένης παράδοσης» (invented tradition) που θυσιάζει το τελετουργικό βάθος για χάρη του εντυπωσιασμού.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, παρουσιάστηκαν μέσω προβολέα αυθεντικές φωτογραφίες Καπεταναραίων της Βέροιας.

Στην συντριπτική τους πλειοψηφία, καθώς αυτές είναι και οι μόνες που διασώζονται, οι εικονιζόμενοι ήταν Ξηρολιβαδιώτες, γεγονός που προσφέρει ισχυρή ιστορική τεκμηρίωση στο έθιμο.

Κορυφαίο τεκμήριο αποτέλεσε η σπουδαία φωτογραφία των γνωστών αδελφών Μανάκια, η οποία αποτυπώνει Ξηρολιβαδιώτες Καπεταναραίους στη Βέροια το 1910.

Η παρουσίαση φωτογραφιών της εποχής όπου εμφανίζονται μετέχοντες στο δρώμενο των Καπεταναραίων γνωστοί Ξηρολιβαδιώτες που αποτέλεσαν και τον κοινωνικό πυρήνα του Ξηρολιβάδου, προκάλεσε έντονα συναίσθημα συγκίνησης στο κοινό, καθώς στα πλαίσια της εκδήλωσης τιμήθηκε η μνήμη όλων εκείνων που διαμόρφωσαν την φυσιογνωμία της ξηρολιβαδιώτικης κοινωνίας.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση του ο ομιλητής απηύθυνε ανοικτή πρόταση προς τον Δήμο Βέροιας και τους τοπικούς Φορείς να εγκαινιάσουν έναν δημόσιο διάλογο με την συμμετοχή ειδικών λαογράφων, ώστε το έθιμο να διασωθεί στην αυθεντική του μορφή με την ενεργοποίηση γνήσιων ομάδων που θα αναβιώνουν το δρώμενο τις παραδοσιακά αντίστοιχες ημέρες.

Ο Γιάννης Τσιαμήτρος έκλεισε την παρουσίαση του υπογραμμίζοντας ότι «Η Βέροια έχει την ιστορική ευκαιρία να αναδείξει τη δική της ξεχωριστή πολιτιστική ταυτότητα, παράλληλα με την Νάουσα, την Κοζάνη και άλλες περιοχές» ενώ επισήμανε το χρέος τιμής απέναντι στην ιστορία και τις γενιές που έρχονται, εισπράττοντας το θερμό χειροκρότημα και τα συγχαρητήρια των παρευρισκομένων.