Ο αληθινός σύμμαχος

Γράφει η Μαρία Σαρηβαλάση - Φαρμακοποιός ΑΠΘ

Με αφορμή όλη την μεγάλη συζήτηση που έχει ξεκινήσει για τον χώρο της υγείας θυμήθηκα ένα παλιό περιστατικό που συνέβη σε ώρα εργασίας μου. Το 2002 εργαζόμουν στην Μεγάλη Βρετανία ως φαρμακοποιός. Ήμουν assistant pharmacist manager σε ένα μεγάλο υποκατάστημα μιας πολύ γνωστής, ακόμη και στην Ελλάδα, αλυσίδας φαρμακείων. Η καινούργια μόδα στην απώλεια βάρους εκείνη την εποχή ήταν η δίαιτα Atkins. Την προωθούσαν συστηματικά πολλά μέσα, την σύστηναν πολλά celebrities, όπως συμβαίνει πάντα με κάθε «θεαματικό» τρόπο αδυνατίσματος, και για κάποιο διάστημα είχε πάρει διαστάσεις επιδημίας στην Αγγλία. Η μέθοδος σε γενικές γραμμές πρότεινε την υπερβολική έμφαση στην κατανάλωση πρωτεΐνης και στα πρώτα στάδια τον απόλυτο αποκλεισμό των υδατανθράκων.

Η δίαιτα Atkins δεν ήταν κάτι καινούργιο, είχε προταθεί δεκαετίες πριν, από έναν καρδιολόγο ως τρόπος για να χάσει κάποιος γρήγορα και άμεσα βάρος. Φαντάζομαι, επίσης, πως δεν υπάρχει boomer που δεν γνωρίζει ή δεν έχει δοκιμάσει κάποια στιγμή την περιβόητη σούπα του Memorial Hospital. Θυμάμαι την μητέρα μου και τις φίλες της να την μεταλαμπαδεύουν σε μικρά χαρτάκια, γραμμένη στο χέρι, την μαγική συνταγή εξ Αμερικής για χορτόσουπα με λάχανο που την έτρωγες για πρωινό, μεσημεριανό, βραδινό, και τα κιλά φεύγανε σαν το νεράκι από πάνω σου. Μόνο που το γνωστό νοσοκομείο εφάρμοζε την μέθοδο αυτή για άμεση απώλεια βάρους σε καρδιολογικούς ασθενείς πριν από χειρουργείο. Μόνο που όλες αυτές οι προτάσεις δημιουργήθηκαν επειδή οι γιατροί διαπίστωσαν πως η παχυσαρκία είχε γίνει φαινόμενο με πρωτοφανείς διαστάσεις (μέχρι την δεκαετία του ‘80 στις ΗΠΑ είχε φτάσει το 40%). Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία είχαμε αρχίσει να μιλάμε για νοσογόνο παχυσαρκία. Σχεδιάστηκαν δηλαδή σε μια εποχή που ο ιατρικός κόσμος πιέστηκε να βρει μαγικά γρήγορες λύσεις και απαντήσεις σε αυτήν την παρενέργεια της μεταπολεμικής ευμάρειας, μιας ευμάρειας που ακολούθησε τις σκληρές στερήσεις που έζησε ο δυτικός κόσμος κατά τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Βέβαια από τότε μέχρι τις μέρες μας έχει αξιολογηθεί και η αποτελεσματικότητα αλλά κυρίως η πιθανή επικινδυνότητα αυτών των παλιών «μαγικών» λύσεων.

Πίσω στην δίαιτα Atkins λοιπόν, όσοι ακολουθούσαν την δίαιτα αυτήν έπρεπε να ανιχνεύουν κετόνες στα ούρα τους, ως απόδειξη πως πετύχαιναν τον στόχο τους, να καίνε λίπος αντί για γλυκόζη, οπότε οι ταινίες μέτρησης κετονών είχαν γίνει ανάρπαστες. Όμως οι περιπτώσεις ανθρώπων που είχανε τελικά προκαλέσει βλάβη στον εαυτό τους ολοένα έβγαιναν στην επιφάνεια, οπότε η εταιρεία στην οποία απασχολούμουν υιοθέτησε μια πολιτική ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για τους κινδύνους που μπορεί να εγκυμονούν όλες αυτές οι ακραίες τροποποιήσεις της διατροφής. Τον πρώτο και τελευταίο λόγο για την διάθεση ή μη του προϊόντος τον είχε ο Φαρμακοποιός, ωστόσο η εταιρεία μας ενθάρρυνε να αρνούμαστε την διάθεση των κετοτέστ χωρίς την έγγραφη οδηγία γιατρού. Ο πολιτική της εταιρείας και το σκεπτικό της οδηγίας με εύρισκε απόλυτα σύμφωνη. Ήταν μια πολύ καλή αφορμή για κουβεντα με τον άνθρωπο που θέλει να χάσει βάρος. Μια ευκαιρία με την γνώση, την εμπειρία και την επιστημονική μου ιδιότητα να τον βοηθήσω να δει τον εαυτό του και τις ανάγκες του μέσα από ένα άλλο πρισμα, πιο υγιές. Και φυσικά μπορούσα να κοιμάμαι πιο ήσυχη το βράδυ, καθώς είχα το δικαίωμα να αρνηθώ να γίνω συνεργός σε μια πρακτική, σε έναν τρόπο σκέψης με τον οποίο διαφωνούσα και εξακολουθώ να διαφωνώ κάθετα.

Ο κόσμος δεν έγινε φυσικά ξαφνικά μαγικός και γνωρίζω ότι πολλοί άνθρωποι παρά τις συμβουλές μας κρυφά ή φανερά συνέχιζαν την «μαγικη» δίαιτά τους. Όμως είχαμε πετύχει να φυτέψουμε, έστω στο πίσω μέρος του μυαλού αυτών των ευάλωτων ανθρώπων, λίγη παραπάνω γνώση, την αντίληψη του ενδεχόμενου κινδύνου, την απομυθοποίηση αυτού του αφύσικου τρόπου διατροφής. Καταφέρναμε να πείσουμε πως σε ό,τι έχει να κάνει με την υγεία οι λύσεις και οι απαντήσεις σπάνια βρίσκονται στην λαμπερή σελίδα ενός περιοδικού. Χαίρομαι γιατί η πολιτική της εταιρείας είχε πολύ θετική, γενική αποδοχή. Έτσι άλλωστε έπρεπε να συμβεί. Γιατί ο επαγγελματίας υγείας που δεν έχει αυτοσκοπό να πουλήσει, που έμπρακτα βάζει το πραγματικό συμφέρον των ανθρώπων, τους οποίους φροντίζει και εξυπηρετεί, πάνω από το δικό του οικονομικό κέρδος, χτίζει βάσεις, βάζει θεμέλια μακρόχρονης σχέσης εμπιστοσύνης.

Μια μόνο φραστική επίθεση έχω δεχτεί στα τέσσερα χρόνια που εργάστηκα ως φαρμακοποιός στην Μ. Βρετανία. Έχει χρειαστεί να πω πολλά όχι, χρειάστηκε να διαχειριστώ την επιμονή και τις παράλογες απαιτήσεις ακόμη και ανθρώπων σε κατάσταση στέρησης (στην Αγγλία τα ιδιωτικά φαρμακεία συμμετέχουν στα προγράμματα απεξάρτησης, διαθέταμε σε καταγεγραμμένους ασθενείς μας σκευάσματα όπως μεθαδόνη, διακετυλομορφινη, βουπρενορφίνη). Κι όμως η μόνη φορά που αντιμετώπισα πραγματική οργή ήταν από τον σύζυγο μιας κυρίας. Επειδή αιτιολογημένα, επιμένοντας με συνέπεια στα πλαίσια της νομοθεσίας, της ηθικής, της καλής πρακτικής, δεν δέχτηκα να πουλήσω ένα κουτί με ταινίες μέτρησης κετονών.

Ένα μεμονωμένο περιστατικό, πολύ μικρό μέσα στην συνολική μου πορεία. Κι όμως ακόμη και μετά από σχεδόν εικοσιπέντε χρόνια συντηρείται στην μνήμη μου, το απομονώνω ως παράδειγμα των ανθρώπων που θα επιλέγουν πάντα μόνο αυτόν που θα τους πει αυτό που θέλουν να ακούσουν. Και δεν είναι λίγοι. Δεν θα κατακρίνω αυτό το αντανακλαστικό. Δεν είναι δουλειά του επαγγελματία υγείας να κατακρίνει και να παρεξηγεί. Η δουλειά μας είναι να κατανοούμε, να βρίσκουμε τις ρίζες ενός προβλήματος. Δεν κατακρίνω λοιπόν κανέναν. Επισημαίνω ωστόσο, όπως οφείλω, πως αντίθετα με τις αισθήσεις και τις αντανακλαστικές κινήσεις του σώματος που είναι σοφές, πάντα εκεί για να μας προστατεύουν, αυτού του είδους τα αντανακλαστικά είναι επίκτητα, ξένα προς την κοινωνική φύση μας και κόντρα στο πραγματικό μας συμφέρον. Όταν επιτρέπουμε η απόφαση για το ποιος είναι ο πραγματικός σύμμαχός μας να καθορίζεται χωρίς αυτοκριτική, χωρίς την κριτική μας ικανότητα, αφήνοντας στην άκρη την κοινή λογική, τότε συναινούμε στην χειραγώγηση μας. Ειδικά, για τα ζητήματα υγείας, μπροστά στα οποία, από το πιο σκληρό μέχρι το πιο απλό, είμαστε ήδη ευάλωτοι, το να λειτουργώ χωρίς κρίση, έρμαιο μιας παρόρμησης είναι καταστροφικό.

Συνειδητοποιώ βέβαια, μέσα στην αναδρομή μου, πόσο πιο εύκολη ήταν κάποτε η αποστολή μας. Η δίαιτα Atkins φαντάζει προϊστορική, νεροπίστολο μπροστά στο σημερινό οπλοστάσιο λύσεων για την απώλεια βάρους. Αν κάποτε έπρεπε να αναζητώ την πληροφορία, σήμερα η πληροφορία έρχεται και βρίσκει εμένα, την ψάχνω ή δεν την ψάχνω. Μου την επιλέγει ένας αλγόριθμος και με εκπαιδεύει να επιζητώ και να επιδιώκω το εύκολο. Σήμερα η χημεία υπόσχεται θαύματα και η πραγματική πρόκληση είναι να βρει θέση, έστω στο πίσω μέρος του μυαλού του αποδέκτη, η επιμονή στις υγιείς λύσεις. Μια θύελλα αφιλτράριστων πληροφοριών μας προτρέπουν να τρώμε κάθε δύο ώρες ή να μην τρώμε για δεκαέξι, να τρώμε πολλά λιπαρά ή να μην τρώμε καθόλου. Δυστυχώς, πλέον δεν περιορίζονται μόνο στην απώλεια βάρους, υπόσχονται την διαχείρηση χρόνιων παθήσεων, την πρόληψη και διαχείρηση αυτοάνοσων νοσημάτων. Δυστυχώς, στην πλειοψηφία τους είναι άγνωστων λοιπών στοιχείων, προτάσεις χωρίς την επωνυμία ενός επιστήμονα ή οργανισμού. Υπόσχονται αποτελέσματα μέχρι να ξεφτίσουν, μέχρι να αντικατασταθούν από την επόμενη τάση. Ισως επειδή πατάνε σε επιστημονικά δεδομένα, χρησιμοποιούν επιστημονικούς ορούς, όμως θα τις εφαρμόσει άκριτα και χωρίς καμμία επίβλεψη ένας απλός άνθρωπος, μόνος στο σπίτι του. Κι όταν σήμερα κάποιος μπορεί να πιστέψει πως ο Ρονάλντο σε άπταιστα ελληνικά του ζητάει χρήματα ή πως ένας κοσμοναύτης από τον ISS επικοινωνεί μαζί του γιατί δεν έχει λεφτά για το εισιτήριο της επιστροφής, πόσο πιο εύκολος στόχος είναι ο κάθε άνθρωπος με την αγωνία της υγείας και της αποδοχής, όταν του προτείνονται εύκολες, πρόχειρες λύσεις με επιστημονική αληθοφάνεια.

Στα ζητήματα υγείας είναι αυτονόητο πως τα φώτα θα είναι στραμμένα πάνω μας. Όσοι επιλέξαμε τον χώρο της υγείας θα κληθούμε να απαντήσουμε σε ποιο βαθμό είμαστε μέρος του προβλήματος κι αν είμαστε ικανοί και διατεθημένοι να αποτελέσουμε μέρος της λύσης. Η μεγάλη πρόκληση είναι να ακούγεται η φωνή του επιστήμονα μέσα στην θύελλα αφιλτράριστης πληροφόρησης. Η μεγάλη πρόκληση είναι εμείς, που ως προς την γνώση παίζουμε στο δικό μας γήπεδο και ως προς την ηθική δεσμευόμαστε από όρκο, να μην γίνουμε φορείς, ξενιστές των μαγικών λύσεων. Να προστατεύουμε το κύρος της ιδιότητας μας, με ευθύνη σε ό,τι υιοθετούμε μεμονωμένα στην προσωπική μας ζωή και κυρίως σε ό,τι επιλέγουμε στην πρακτική μας, στην άσκηση του λειτουργήματός μας. Να προστατεύουμε το νήμα της επικοινωνίας και της σχέσης εμπιστοσύνης. Σε αυτό το κομμάτι βέβαια η ιδιότητα μου μου δίνει μεγάλο πλεονέκτημα. Η πόρτα του φαρμακείου ανοίγει πιο εύκολα από την πόρτα ενός ιατρείου, οπότε τα αυτιά του φαρμακοποιού πάντα θα είναι πιο διαθέσιμα από τα αυτιά ενός γιατρού. Είναι πιο εύκολο, με άλλα λόγια, για έναν φαρμακοποιό να διατηρεί άρρηκτη την επικοινωνία με τον άνθρωπο που φροντίζει. Να μην παρεξηγηθώ. Οι συνθήκες της εργασίας μας μάς το κάνουν πιο εύκολο. Η προσωπική ποιότητα και η συναισθηματική νοημοσύνη, που σου επιτρέπουν να είσαι κοντά στον άνθρωπο, να αντλείς πληροφορίες σχετικά με έναν ασθενή ή τον φροντιστή του και να προσαρμόζεις την συμβουλή σου λαμβάνοντας υπόψην τις ανάγκες αυτού του ανθρώπου όπως τις διαμορφώνουν η ιδιοσυγκρασία, οι συνθήκες ζωής και το οικογενειακό περιβάλλον του, δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο και προσόν των Φαρμακοποιών. Και πραγματικά, πιστεύω πως το μέλλον στον χώρο της υγείας είναι αυτό, η εξατομίκευση της προσέγγισης, της αγωγής και της θεραπείας.

Αντί να βλέπουμε, λοιπόν την καινούργια πραγματικότητα ως απειλή, αντί να τρέμουμε πως η τεχνολογία και η Τεχνητή Νοημοσύνη θα «κλέψει» τον ρόλο μας, ας την δούμε ως εργαλείο που θα μας απελευθερώσει πόρους και χρόνο. Θα μας επιτρέψει να αξιοποιήσουμε το πιο σημαντικό κομμάτι της ιδιότητας μας που είναι η τριβή με τον άνθρωπο. Γιατί αν μια μηχανή θα μπορεί να παρέχει διαγνώσεις, να εκτελεί συνταγές ή να πραγματοποιεί λεπτές χειρουργικές επεμβάσεις μόνο ο άνθρωπος μπορεί να αντιλαμβάνεται τις λεπτές διαφορές της ιδιοσυγκρασίας ενός άλλου ανθρώπου. Εκεί ας φροντίσουμε να είμαστε αναντικατάστατοι, ώστε να έχουμε πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτήν την μεταβατική εποχή συγκλονιστικών ζυμώσεων, που το άγνωστο μάς φοβίζει και το μέλλον μας για κάποιους φαντάζει δυστοπικό. Αν επιλέξουμε να εργαζόμαστε μηχανικά και υπολογιστικά είναι θέμα χρόνου μια μηχανή να εκτελεί καλύτερα και γρηγορότερα την δουλειά μας. Η φυσική επιλογή, που εξαφάνισε ολόκληρους δεινόσαυρους, δεν θα έχει κανέναν λόγο τότε να λυπηθεί τους επαγγελματίες υγείας. Επιλέγω πάντα, συνειδητά, να σκέφτομαι αισιόδοξα και επιμένω πως και στα δύσκολα μπορούμε να αξιοποιουμε τις συγκυρίες υπέρ μας. Κι ακόμη περισσότερο, να αξιοποιούμε την ισχυρή δυναμική που έχουν οι πολύ δύσκολες εποχές. Στην καταστροφολογία για τον τυφώνα αλλαγών που φέρνει η τεχνολογία απαντώ πως αν επιθυμούμε να «εκπαιδεύσουμε» τον ασθενή, ώστε να αναγνωρίζει και να επιλέγει τον πραγματικό σύμμαχο του, το να επενδύουμε στην ανθρωπιά μας είναι μονόδρομος.