Το παιχνίδι ως επαφή - Όταν το παιδί μιλά μέσα από το παιχνίδι

Γράφει ο Ιωάννης E. Τσιλιγκιρίδης, Ψυχολόγος του Κέντρου Θεραπευτικής Υποστήριξης Παιδιού και Εφήβου, Εν Έργο Μαζί

Στον κόσμο των ενηλίκων, η επικοινωνία πραγματοποιείται κυρίως με λέξεις.

Ρωτάμε, εξηγούμε, περιγράφουμε, ζητάμε από τον άλλον να μας πει τι νιώθει, τι σκέφτεται, τι τον δυσκολεύει. Στον κόσμο όμως του παιδιού, τα πράγματα δεν λειτουργούν πάντοτε έτσι. Όχι επειδή το παιδί δεν έχει συναισθηματική ζωή, αλλά επειδή αυτή η συναισθηματική ζωή δεν έχει πάντα ακόμη μετατραπεί σε λόγο. Κάποιες φορές, το παιδί δεν μπορεί να πει με σαφήνεια τι το φοβίζει, τι το θυμώνει, τι το μπερδεύει ή τι το πληγώνει. Μπορεί όμως να το δείξει. Και πολύ συχνά, το δείχνει μέσα από το παιχνίδι.

Για αυτό και υποστηρίζοντας ψυχοσυναισθηματικά το παιδί, το παιχνίδι δεν αντιμετωπίζεται ως μια ευχάριστη παρένθεση, ούτε ως ένας απλός τρόπος να “περάσει η ώρα”. Δεν είναι το διάλειμμα από τη θεραπευτική διαδικασία. Είναι, πολύ συχνά, ο σκοπός της διαδικασίας αυτής. Εκεί όπου ο ενήλικας αναζητά μια εξήγηση, το παιδί μπορεί να φέρει μια ιστορία. Εκεί όπου θα περίμενε κανείς μια απάντηση, αυτή μπορεί να εμφανιστεί σε μια θεματική δράσης με φιγούρες, μια θεματική με στόχο το συναίσθημα, τις συγκρούσεις, τη διεκδίκηση. Όλα αυτά δεν είναι τυχαία. Είναι μορφές έκφρασης.

Το παιδί, όταν παίζει, δεν κάνει απλώς κάτι ευχάριστο. Επεξεργάζεται εμπειρίες, δοκιμάζει ρόλους, αναπαριστά σχέσεις, επικοινωνεί τις αγωνίες του, οργανώνει συναισθήματα. Μπορεί να ξαναφέρνει στο παιχνίδι του κάτι που το δυσκολεύει, όχι επειδή θέλει να το εξηγήσει, αλλά επειδή προσπαθεί να το κατανοήσει, να το αντέξει, να το ‘χωρέσει’ μέσα του. Μερικές φορές, παίζει αυτό που δεν μπορεί ακόμη να πει. Άλλες φορές, παίζει αυτό που χρειάζεται να ξαναζήσει με πιο ασφαλή τρόπο.

Γι’ αυτό το παιχνίδι χρειάζεται να το αντιμετωπίζουμε με σεβασμό και προσοχή. Όχι με βιασύνη, όχι με επιφανειακή ερμηνεία, αλλά με διάθεση να ακούσουμε αυτό που εκφράζεται μέσα από αυτό. Ο ψυχολόγος δεν στέκεται απέναντι στο παιδί σαν κάποιος που ζητά “σωστές απαντήσεις”. Στέκεται μαζί του σε έναν κοινό χώρο, όπου το νόημα δεν παράγεται μόνο από τα λόγια, αλλά και από τον ρυθμό, την πρωτοβουλία, την επανάληψη, την αποφυγή, τη χαρά, τη σύγκρουση, τη φαντασία. Το παιχνίδι, με αυτή την έννοια, δεν είναι απλώς δραστηριότητα. Είναι τόπος συνάντησης.

Ο Winnicott έδωσε στο παιχνίδι μια ιδιαίτερα βαθιά θέση, συνδέοντάς το με έναν ενδιάμεσο, δυναμικό χώρο ανάμεσα στην εσωτερική εμπειρία και την εξωτερική πραγματικότητα. Εκεί ακριβώς μπορεί να γεννηθεί η δημιουργική ζωή, η σχέση, η πολιτισμική εμπειρία, αλλά πρώτα απ’ όλα ένας χώρος συναισθηματικής ωρίμανσης. Και αυτός ο χώρος δεν στηρίζεται στον έλεγχο, αλλά στην εμπιστοσύνη και στην αίσθηση ότι υπάρχει ένας αρκετά ασφαλής άλλος.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η βαθύτερη αξία του. Γιατί μέσα στο παιχνίδι το παιδί δεν εκφράζει μόνο έναν εσωτερικό κόσμο, δοκιμάζει και τη σχέση. Δείχνει αν μπορεί να αφήσει τον άλλον να πλησιάσει, αν χρειάζεται να κρατά τον έλεγχο, αν φοβάται την παρέμβαση του γονιού, αν αντέχει το μοίρασμα, αν περιμένει ότι ο άλλος θα καταλάβει ή θα χαλάσει εκφραστεί πριν δράσει. Με άλλα λόγια, το παιχνίδι είναι και τρόπος επικοινωνίας και τρόπος σχέσης.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για τους γονείς. Συχνά, ένας γονιός ανησυχεί επειδή το παιδί “δεν μιλά”, “δεν εξηγεί”, “δεν λέει τι έχει”. Πρόκειται για μια απολύτως κατανοητή αγωνία. Ωστόσο, το παιδί δεν σωπαίνει πάντα επειδή δεν θέλει να επικοινωνήσει. Μπορεί να σωπαίνει επειδή ο λόγος δεν είναι ακόμη ο κατάλληλος τρόπος για να εκφράσει όσα βιώνει.

Όταν ένας γονιός αρχίζει να βλέπει το παιχνίδι όχι μόνο ως διασκέδαση αλλά και ως μορφή επικοινωνίας, αλλάζει συχνά και ο τρόπος που αντιλαμβάνεται το παιδί του. Μπορεί να γίνει πιο παρατηρητικός, πιο διαθέσιμος, πιο ανοιχτός στο να αναρωτηθεί. Αντί να βιαστεί να διορθώσει ή να καθοδηγήσει μπορεί να μείνει λίγο περισσότερο παρών. Να δει. Να περιμένει. Να προσπαθήσει να καταλάβει τι «κρύβεται» πίσω από τη συγκεκριμένη συμπεριφορά.

Η συμβουλευτική γονέων έχει ακριβώς αυτόν τον ρόλο: όχι να δώσει έτοιμες συνταγές, αλλά να βοηθήσει τους γονείς να κατανοήσουν με μεγαλύτερη ευαισθησία τα σήματα του παιδιού τους. Να τους στηρίξει ώστε να βλέπουν πίσω από το προφανές. Να τους δώσει χώρο να σκεφτούν όχι μόνο τι κάνει το παιδί, αλλά και τι μπορεί να προσπαθεί να δείξει μέσα από αυτό που κάνει. Γιατί πολλές φορές η αλλαγή δεν ξεκινά όταν πιέζουμε το παιδί να μιλήσει αλλιώς, αλλά όταν εμείς αρχίζουμε να το ακούμε αλλιώς.

Στην πραγματικότητα, το θεραπευτικό στοιχείο του παιχνιδιού δεν βρίσκεται μόνο στο περιεχόμενό του. Βρίσκεται και στο ότι υπάρχει ένας άλλος άνθρωπος που είναι εκεί παρών. Ένας ενήλικας που δεν βιάζεται να επιβάλει νόημα, δεν τρομάζει από αυτό που εμφανίζεται, δεν ζητά από το παιδί να είναι πιο ώριμο ή πιο ξεκάθαρο από όσο μπορεί. Ένας ενήλικας που μπορεί να μείνει παρών με ενδιαφέρον, σταθερότητα και σεβασμό. Για ένα παιδί, αυτή η εμπειρία είναι βαθιά σημαντική. Γιατί εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται η αίσθηση ότι μπορεί να υπάρξει μέσα στη σχέση χωρίς να χρειάζεται πρώτα να εξηγήσει τα πάντα.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό. Το παιχνίδι δεν είναι απλώς κάτι που κάνει το παιδί. Είναι ένας από τους πρώτους τρόπους με τους οποίους γίνεται ορατό στον κόσμο. Εκεί δεν αποκαλύπτει μόνο τι σκέφτεται ή τι φαντάζεται. Αποκαλύπτει πώς βιώνει τον κόσμο, πώς αντέχει τη σχέση, πώς ζητά επαφή, πώς προστατεύεται, πώς ελπίζει. Και όταν υπάρχει κάποιος να το ‘συναντήσει’ αληθινά μέσα σε αυτόν τον χώρο, τότε το παιχνίδι παύει να είναι μόνο παιχνίδι. Γίνεται επικοινωνία. Γίνεται σχέση. Γίνεται επαφή.

«ΕνΈργο Μαζί» - Κέντρο Θεραπευτικής Υποστήριξης Παιδιού και Εφήβου

Θεσσαλονίκης 7Α, Βέροια Ημαθίας

Τηλέφωνο: 2331074744

facebook: Εν Έργο Μαζί - Κέντρο Θεραπευτικής Υποστήριξης Παιδιού και Εφήβου

email: energomazi@gmail.com